تازه ها:
نقص ژنتیک در تولید پروتین ها در بدن، عامل بروز بیماریهای ژنتیکی متابولیک ارثی

1397/2/17 دوشنبه

بيماري‌هاي متابوليک ارثی عمدتاً ناشی از نقص ژنتيکي در توليد يا عملکرد يکي از پروتئين‌ها در بدن مي‌باشند. اکثرا این بیماری‌ها در سنين پايين تظاهر مي‌يابند و تقريباً در غالب اين بيماري‌ها سيستم عصبي مرکزي به صورت اوليه و يا ثانوي درگير مي‌شود. علاوه بر اين، ارگان‌هاي حياتي ديگر مانند چشم، کبد، طحال، کليه، قلب و سيستم عضلاني و اسکلتي در اين بيماري‌ها می‌توانند درگير شوند. تشنج‌ها و  تاخير تکامل و .... از علایم این دسته از بیماری‌ها است. ضايعات شديد مغزي، عقب ماندگي ذهني، فلج‌هاي عضلاني، مشکلات کبدي، سنگهاي ادراري، نارسايي‌هاي چشمي مانند کاتاراکت و گلوکوم و بيماري‌هاي قلبي از عوارضي هستند که در این بیماری‌ها ایجاد می‌شود. بیماری‌های متابوليک ارثی اغلب در اوايل شيرخوارگي با حملات کمبود متابوليک (metabolic decompensation) که تهديد‌کننده حيات هستند، تظاهر مي‌يابند. هر یک از بيماري متابوليک نقش کوچک اما در مجموع تاثیر قابل توجهي در مرگ نامشخص شيرخوار دارند.

 مینا شهسواری ، کارشناس برنامه ژنتیک معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی قزوین، با بیان مطالب فوق ، افزود ، از جمله اختلالات متابولیک ارثی که باعث مرگ ناگهاني مي‌گردند عبارت هستند از:

*اختلالات اکسيداسيون اسيد چرب

*اختلالات متابوليسم اسيد آمينه و اختلالات سيکل اوره

*ارگانيک اسيدمي‌ها

اختلالات فوق جزو بیماری‌های تک‌ژنی هستند. اگرچه بیماری‌های تک‌ژني به طور منفرد نادرند اما در مجموع 10 در 1000 تولد برآورد می‌شوند. در فرزندان زوج‌هایی که ارتباط فاميلي نزديک دارند، افزايش بروز موارد وجود دارد. از سوي ديگر ازدواج‌هاي فاميلي در ايران يک پديده پسنديده اجتماعي تلقي مي‌شوند و همراه بودن آن با سودمندي‌هاي اجتماعي، مانع مقابله با آن به صورت تخطئه اين رفتار مي‌گردد بنابراين بروز اين موارد در هر حال از افزايش نسبي برخوردار خواهد بود و لازم است با مشاورۀ ژنتيک کنترل شوند. ميانگين ابتلاي افراد به بيماري‌هاي متابوليک در ايران به علت افزايش ازدواج فاميلي، بيشتر از ميانگين دنيا پيش‌بيني مي‌شود. به همین دليل، بيماري‌هاي متابوليک ارثي به عنوان بيماري‌هاي بومي کشور ما شناخته مي‌شود.

بعلاوه، وقتي ميزان مرگ و مير شير خواران (IMR) کاهش مي‌يابد، نقايص ژنتیکی تولد سهم فزاينده‌اي در مرگ و مير اين گروه سني خواهند داشت. چنانچه اين شاخص به کمتر از 10 در هزار برسد، 30% موارد مرگ شير خواران به علت بیماری‌ها و اختلالات خواهد بود. استفاده از امکانات آزمایشگاهی(Tandem MS  )در دوره‌های اخیر براي غربالگري نوزادان و تشخيص پيش از تولد، امكان تشخيص، قبل از ظهور علائم را براي تعدادي از بيماري‌هاي متابوليک ارثی ميسر ساخته است. یکی از اقدامات هزینه اثر بخش در نظام‌های سلامت «غربالگری آزمایشگاهی» نوزادان بدون علامت برای بیماری‌های متابولیک ارثی درمان پذیر با بروز بالا به شرط فراهم بودن نظام خدمات بالینی برای مدیریت این بیماری‌ها است. بدیهی است که موارد منفی کاذب «غربالگری آزمایشگاهی» و بیمارانی که نمی‌توانند در غربالگری نوزادی شناسایی شوند در یکی از دوران‌های زندگی -اکثرا در شیرخوارگی یا کودکی- با علائم بالینی مراجعه می‌کنند. بنابراین علاوه بر غربالگری نوزادان بدون علامت در دوره نوزادی شناسایی شیرخواران و کودکان در اولین زمان ممکن در مراجعات بالینی و کلینیکی، تشخیص و مدیریت موثر تعداد قابل توجهی از این بیماری‌ها را ممکن می‌کند و می‌تواند میزان ابتلا را کاهش دهد. همچنین تشخیص ژنتیکی و قطعی این بیماران در مدیریت بارداری‌های بعدی برای پیشگیری فرزندان مبتلا در خانواده و خویشان مورد استفاده قرار می‌گیرد و سبب کاهش بروز بیماری می‌شود.

در حال حاضر برنامه کنترل بیماری فنیل کتونوری به عنوان بیماری الگو، با اجرای غربالگری نوزادان برای این بیماری، زیرساخت‌های اولیه برای مدیریت بیماری‌های متابولیک ارثی را در نظام سلامت فراهم آورده است. توسعه غربالگری نوزادان برای بیماری‌های درمان‌پذیر به همراه تشخیص و مدیریت استاندارد آن‌ها در چارچوب برنامه ژنتیک اجتماعی و به طور ادغام شده در نظام سلامت، همراه با توسعه غربالگری بالینی بیماران متابولیک ارثی که در غربالگری نوزادی قابل شناسایی نیستند می‌توانند بیماری‌های متابولیک را به طور موثر و کارآمد کنترل کرد.

بیماری‌های هدف برنامه غربالگری نوزادان برای بیماری‌های متابولیک ارثی شامل 22 بیماری است که 20 مورد آن‌ها با استفاده از تکنولوژی MS-MS -شامل اختلالات اسید امینه، اختلالات زنجیره چربی و ارگانیک اسیدمی‌ها- قابل تشخیص است و دو مورد آن شامل بیماری‌های کمبود بیوتینیداز، گالاکتوزمی، با روش الیزا تشخیص داده می‌شوند.

علائم کلیدی بیماری‌های متابولیک ارثی در شرح حال و معاینات اولیه:

▪           سابقه حملات استفراغ، کاهش سطح هشیاری

▪           تاخیر تکامل یا عقب‌ماندگی ذهنی

▪           شلی عضلات یا هیپوتونی، عدم تحمل ورزش

▪           چهره غیرطبیعی، دیسمورفیسم

▪           سابقه مشکل قلبی یا کبدی

▪           سابقه مرگ ناگهانی، سابقه مرگ در شیرخوارگی در فرزندان قبلی

با توجه به اینکه دانشگاه قزوین مجری پایلوت برنامه های ژنتیک اجتماعی می باشد،برنامه غربالگری نوزادان در راستای  تشخیص بیماریهای متابولیک ارثی، در اردیبهشت سال 97 در شهرستان البرز به اجرا درآمده است و کلیه نوزادان علاوه بر نمونه گیری جهت آزمایش کم کاری تیروئید نوزادان و بیماری فنیل کتونوری از نظر بیماریهای متابولیک ارثی نیز بررسی می شوند و در صورت شناسایی موارد مشکوک جهت تشخیص و شروع درمان به مرکز آموزشی درمانی کودکان قدس و فوق تخصص غدد اطفال ارجاع می گردند این برنامه به زودی در کل استان اجرا خواهد شد.